Η τελειομανία συχνά οδηγεί στο μοτίβο “όλα ή τίποτα”, ενισχύοντας την αναβλητικότητα και το άγχος. Ένα άρθρο για τον εσωτερικό κριτή και τον δρόμο προς το «αρκετά καλό».
Σας έχει συμβεί ποτέ να σκέφτεστε “θα το κάνω όταν θα έχω προετοιμαστεί καλύτερα”, “θα αποφασίσω όταν θα έχω όλες τις πληροφορίες”, “θα το χαρώ όταν όλα μπουν σε τάξη”, και τελικά αυτή η στιγμή να μην έρχεται ποτέ;
Είναι πολύ συχνό η σκέψη μας να μας παγιδεύει σε ένα δίπολο που λέει “αν δεν είναι τέλειο… δεν αξίζει”.
Aυτό είναι κάτι που μπορεί να έχουμε μάθει από πολύ μικρή ηλικία, τότε που ακόμα ανακαλύπταμε τον κόσμο και τι χρειάζεται να κάνουμε για να νιώθουμε ασφαλείς, ικανοποιημένοι και αποδεκτοί.
Διχοτομική σκέψη: το νοητικό φίλτρο του “όλα ή τίποτα”
Η τελειομανία συνδέεται με αυτή τη συγκεκριμένη μορφή σκέψης που ονομάζεται διχοτομική σκέψη ή αλλιώς “όλα ή τίποτα”.
Πρόκειται για μια γνωσιακή στρέβλωση που μας κάνει να αντιλαμβανόμαστε τις καταστάσεις με απόλυτους όρους — ως επιτυχία ή αποτυχία, σωστό ή λάθος, τέλειο ή άχρηστο.
Αυτή η μορφή σκέψης, όσο κι αν μοιάζει να μας “προστατεύει” από την αποτυχία, στην πραγματικότητα πυροδοτεί άγχος και σαμποτάρει την ανάπτυξη αλλά και τη χαρά μας.
Μοιάζει να μη μπορούμε να ανεχτούμε το “αρκετά καλό”, και έτσι καταλήγουμε να αναβάλλουμε, να αποφεύγουμε ή να αμφισβητούμε τον εαυτό μας.
Ο φόβος της αποτυχίας ως κινητήριος δύναμη της αποφυγής
Έτσι, λοιπόν, ο φόβος της αποτυχίας, της κριτικής, της απογοήτευσης είναι οι συνήθεις ύποπτοι που ασκούν αυτή την πίεση της επίτευξης του τέλειου.
Όταν η πίεση γίνεται αφόρητη, το σύστημά μας αναζητά τρόπους αποφόρτισης και ένας τρόπος είναι η αποφυγή/αναβολή.
Αυτό μπορεί στην πράξη να το αισθανθούμε σαν “πάγωμα”/μούδιασμα ή μία δυσκολία να αποφασίσουμε ή να συγκεντρωθούμε, οπότε προκειμένου να ανακουφιστούμε από τη δυσφορία, αποφεύγουμε.
Έτσι εγκλωβιζόμαστε σε έναν φαύλο κύκλο: απαιτητικότητα – αποφυγή – πρόσκαιρη ανακούφιση, που τελικά μας αφήνει ανικανοποίητους και υπονομεύει την αυτοπεποίθηση μας.
Ο εσωτερικός κριτής: ο αυστηρός συνοδοιπόρος
Συχνά φοβόμαστε ότι οι άλλοι θα είναι αυστηροί μαζί μας, αλλά τις περισσότερες φορές ο πιο σκληρός κριτής είναι ο ίδιος μας ο εαυτός.
Η υπερανάλυση και η ανάγκη για τελειότητα ενισχύουν το άγχος και φέρνουν μία αίσθηση αδυναμίας, βάζοντας εμπόδια στην πραγματοποίηση των στόχων μας.
Για παράδειγμα μία θεραπεύομενη κάποτε μου είπε:
“όταν βλέπω το σπίτι ακατάστατο δε θέλω να το συμμαζέψω γιατί σκέφτομαι ότι θα έπρεπε να είναι τέλειο εξαρχής, οπότε τώρα δεν έχει νόημα”.
Δύο εικόνες που δείχνουν πώς λειτουργεί ο εσωτερικός μας κριτής
Αν προσπαθούσαμε να μεταφράσουμε σε εικόνα τη λειτουργία αυτού του εσωτερικού κριτή, θα μπορούσε να μοιάζει κάπως έτσι:
- Στην Α’ Δημοτικού
Φανταστείτε να είστε στην Α’ Δημοτικού, να μαθαίνετε για πρώτη φορά τα γράμματα της αλφαβήτου και ο/η δάσκαλος/δασκάλα να σας λέει:
«Δεν το σχημάτισες σωστά, καλύτερα άστο — θα τα μάθεις όταν μεγαλώσεις και μπορείς να τα γράφεις τέλεια».
- Ως έφηβος/η
Ή φανταστείτε να είστε έφηβος που προσπαθεί να κάνει φίλους και να ακούτε:
«Μην πλησιάζεις αυτά τα παιδιά τώρα, δεν είσαι ακόμη αρκετά ώριμος∙ καλύτερα όταν μεγαλώσεις».
Ακούγεται παράδοξο ή υπερβολικό, σωστά;
Κι όμως, κάπως έτσι λειτουργεί ο εσωτερικός μας κριτής όταν μας “συμβουλεύει” να αφήσουμε για αργότερα κάτι σημαντικό, μόνο και μόνο επειδή δεν θα είναι τέλειο ή δεν είναι “η σωστή στιγμή”.
Αργότερα όμως, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τις συνέπειες αυτών που αφήσαμε στην άκρη, επιστρέφουμε στον ίδιο κριτή, ενισχύοντας ξανά τον φαύλο κύκλο.
Αντιμετώπιση: από την τελειότητα στο “αρκετά καλό”
Ο Donald Winnicott ήταν αυτός που εισήγαγε την έννοια του «αρκετά καλού», αρχικά για να περιγράψει την ανάγκη των γονιών να είναι τέλειοι.
Ωστόσο, το μήνυμά του ισχύει για κάθε πτυχή της ζωής: δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι — χρειάζεται να είμαστε αρκετά καλοί. Αυτό αρκεί για να υπάρξει δράση και εξέλιξη.
Η ψυχολογική έννοια της αυτό-αποτελεσματικότητας μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε γιατί είναι σημαντικό αυτό:
όταν κάτι δεν είναι “τέλειο” και το ερμηνεύουμε ως αποτυχία, δίνουμε το μήνυμα στον εαυτό μας ότι δεν τα καταφέρνουμε.
Αντίθετα, αποδεχόμενοι την έννοια του «αρκετά καλού», ενισχύουμε την πεποίθηση ότι είμαστε ικανοί και τα καταφέρνουμε, ακόμα κι αν τα αποτελέσματα δεν είναι άψογα, μειώνοντας έτσι το άγχος και αυξάνοντας την αυτοπεποίθηση μας.
Τα πρώτα βήματα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια
Τελικά, το πρώτο βήμα δεν χρειάζεται να είναι τέλειο — αρκεί να είναι αληθινό.
Με κάθε επόμενο βήμα, μαθαίνουμε πως η ζωή δεν είναι “όλα ή τίποτα”, αλλά μια διαδρομή από αρκετά καλά βήματα, αυτά που μας φέρνουν πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά θέλουμε.
Αν εντοπίζετε μέσα σας αυτή τη φωνή του «όλα ή τίποτα», αναρωτηθείτε: πώς θα ήταν αν της απαντούσατε με καλοσύνη;
Η αυτοενθάρρυνση ως αντίδοτο της τελειομανίας
Η αυτοενθάρρυνση είναι το αντίδοτο της τελειομανίας.
Είναι η πράξη του να λέμε στον εαυτό μας:
“Δεν χρειάζεται να είναι τέλειο· είναι αρκετά καλό, κι αυτό αξίζει να το γιορτάσω.”
Χρειάζεται να αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε τις μικρές μας νίκες, να νιώσουμε υπερηφάνεια και ικανοποίηση.
Κάπως έτσι χτίζουμε μια ζεστή και ενθαρρυντική σχέση με τον εαυτό μας, αποδυναμώνοντας τελικά τον εσωτερικό κριτή.
Με περιέργεια προς την κατανόηση
Αξίζει, λοιπόν, να σταθούμε με περιέργεια απέναντι σε αυτό το μοτίβο —
να αναρωτηθούμε πώς μάθαμε ότι η αξία μας εξαρτάται από την επιτυχία, πότε πιστέψαμε ότι υπάρχει μόνο ένας “σωστός” τρόπος να κάνουμε τα πράγματα, πώς το “τέλειο” έγινε για εμάς ένα ασφαλές μας καταφύγιο.
Κάποτε, αυτή η ανάγκη για έλεγχο και τελειότητα μάλλον μάς προστάτεψε∙ μας βοήθησε να οργανωθούμε, να επιβιώσουμε, να κερδίσουμε αποδοχή.
Όμως σήμερα, ίσως το ίδιο μοτίβο μας περιορίζει — κρατώντας μας μακριά από τη ζωντάνια, τον αυθορμητισμό και την ελευθερία να δοκιμάζουμε, να αποτυγχάνουμε και να μαθαίνουμε.
Το θεραπευτικό ταξίδι: από την κατανόηση στη μεταμόρφωση
Το θεραπευτικό ταξίδι, λοιπόν, δεν είναι να γίνουμε “αντι-τελειομανείς”, αλλά να μάθουμε να παρατηρούμε με καλοσύνη και συμπόνια αυτή τη φωνή μέσα μας· να καταλαβαίνουμε τι είναι αυτό που μπορεί να φοβάται, τι προσπαθεί να προστατέψει, και να της επιτρέψουμε σιγά-σιγά να μαλακώσει.
Μέσα από αυτή τη διερεύνηση μπορούμε να αρχίσουμε να πειραματιζόμαστε με νέους τρόπους, να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να δράσει χωρίς να είναι βέβαιος, να κάνει “αρκετά καλά” βήματα, κι έτσι, να μας δώσουμε την ευκαιρία να εξελιχθούμε πραγματικά — όχι μέσα από την τελειότητα, αλλά μέσα από την εμπειρία, τη σύνδεση και τη συνεχή μάθηση.